AMFETAMİN KULLANIMINDA KAN VE İDRAR ANALİZLERİ: DOĞRUSU – YANLIŞI

Yasadışı (rekreasyonel) amfetamin kullanımı, maddenin kanda ve idrarda farmakokinetik davranışını, tespit sürelerini ve fizyolojik etkilerini tıbbi (terapötik) kullanımdan belirgin şekilde farklılaştırmaktadır.

Dozaj ve Kan Konsantrasyonları; Yasadışı kullanımda tercih edilen amfetamin dozları, tıbbi tedavi amacıyla kullanılan standart dozlara kıyasla çok daha yüksektir. Uyuşturucu toleransı geliştirmiş bireylerin günde 5 grama kadar (maksimum tıbbi dozun yaklaşık 100 katı) amfetamin alabildiği bilinmektedir.

 Tıbbi tedavilerde ilaç içerisinde bulunan amfetaminin, kan plazma konsantrasyonu tipik olarak 30 ng/mL ile 140 ng/mL arasında seyrederken; yasadışı yüksek doz kullanımında kanda saptanan seviyeler 500 ng/mL ile 2500 ng/mL (0.5 – 2.5 mg/L) gibi çok yüksek oranlara ulaşmaktadır. Aşırı doza bağlı fatal (ölümcül) toksisite vakalarında ise kan konsantrasyonlarının 9300 ng/mL (9.3 mg/L) seviyelerine kadar çıkabildiği tespit edilmiştir.

Kanda Tespit ve Farmakokinetik Süreçler; Amfetaminin ağız yoluyla alınmasının ardından kanda zirve noktasına ulaşması ortalama 2.5 ila 4 saat sürer. Madde içilerek (sigara şeklinde) tüketildiğinde yaklaşık 2.5 saatte zirveye ulaşıp 2 saatlik yatay bir plato çizerken, damar içi (intravenöz) enjeksiyonda kan seviyesi neredeyse anında tepe noktasına fırlar.

Amfetaminin kandaki yarılanma ömrü ortalama 9 ila 14 saattir. Standart düşük dozlarda kanda tespit süresi 24 ila 46 saat arasında değişirken, yasadışı kullanımda alınan aşırı yüksek dozlar nedeniyle kromatografik cihazların (LC-MS/MS veya GC-MS) maddeyi kanda saptayabilme penceresi 2 ila 4 güne kadar uzayabilmektedir.

İdrarda Tespit ve Atılım Mekanizması; Amfetaminin vücuttan idrar yoluyla atılım oranı ve hızı, idrarın asit-baz (pH) dengesine yüksek oranda bağımlıdır. Normal idrar pH’sında maddenin yaklaşık %30 ila %40’ı değişmeden idrarla atılır. İdrar asidik olduğunda böbreklerden atılım hızlanarak %74-75’e kadar çıkabilir ve yarılanma ömrü 7 saate düşer; ancak idrarın alkali (bazik) olması durumunda böbreklerden atılım %1’e kadar geriler ve maddenin sistemdeki yarılanma ömrü 34 saate kadar uzar.

İdrar testlerinde, tek seferlik veya düşük doz kullanımların tespit süresi genellikle 1 ila 3 gün olarak kabul edilirken, yasadışı ve kronik kullanımda bu süre 1 ila 5 güne, nadir durumlarda ise yaklaşık 1 haftaya kadar uzayabilmektedir. Standart idrar tarama testlerinde amfetaminin pozitif kabul edilmesi için belirlenen başlangıç eşik (cut-off) değerleri genellikle 500 ng/mL ile 1000 ng/mL gibi oldukça yüksek seviyelerdedir. LC-MS/MS gibi hassas cihazlar kanda 10-20 ng/mL gibi düşük konsantrasyonları (raporlama alt sınırı) kesin olarak doğrulayabilmesine karşın, idrara geçen madde miktarının 1000 ng/mL’lik cihaz sınırını aşamaması durumunda kan testi pozitifken idrar testi negatif sonuç verebilmektedir.

Adli, Trafik ve Klinik Yorumlama; Yasadışı kullanımın adli ve trafik (DUID) boyutunda değerlendirilmesi, kandaki madde miktarından bağımsız olarak gelişebilen “histerezis eğrisi” kavramını gerektirir. Amfetamin kullanımını takiben ortaya çıkan “çöküş (crash)” ve yoksunluk evrelerinde; kandaki madde seviyesi çok düşük düzeylere inmiş olsa dahi, hastada şiddetli yorgunluk, hipersomnolans (aşırı uyku hali), paranoya ve dikkat eksikliği görülebilir ve bu durum güvenli sürüş yeteneğini ciddi şekilde bozar. Trafik kontrollerinde yakalanan şüpheli sürücülerin kanlarında medyan (ortanca) 350 ng/mL amfetamin saptanmıştır; kan değeri 270 ng/mL’nin üzerinde olan sürücülerin ise %70’inin klinik olarak belirgin bir şekilde etki altında (impaired) olduğu polis hekimlerince doğrulanmıştır.

Son olarak, postmortem (ölüm sonrası) adli toksikoloji vakalarında amfetaminin postmortem yeniden dağılıma (redistribution) uğradığı gösterilmiştir. Bu durum, ölüm sonrası alınan periferik kan örneklerindeki amfetamin konsantrasyonlarının, ölüm öncesi (antemortem) dolaşımda bulunan seviyelerden yaklaşık 1.5 kat daha yüksek çıkmasına neden olabilmektedir.